تیم رسانهای سپهران کابل فیدار ــ روزگاری بخش بزرگی از ذخایر مس جهان با حفاری در عمق کمتر و صرف هزینهای محدود کشف میشد؛ اما امروز یافتن هر تن مس تازه، به عملیاتی عمیقتر، پیچیدهتر و بسیار گرانتر نیاز دارد. برآوردهای مبتنی بر دادههای S&P Global Market Intelligence نشان میدهد هزینه اکتشاف بهازای هر تن مس کشفشده، از حدود ۸ دلار در دهه ۱۹۹۰ به نزدیک ۱۸۸۹ دلار در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ رسیده است.
این افزایش در زمانی رخ داده که جهان بیش از هر دوره دیگری به مس نیاز دارد. توسعه شبکههای برق، نیروگاههای تجدیدپذیر، خودروهای برقی، مراکز داده و زیرساختهای هوش مصنوعی، مصرف این فلز را بالا برده است؛ با این حال، سرعت کشف ذخایر بزرگ جدید با رشد تقاضا همخوانی ندارد. تازهترین بررسی S&P Global Market Intelligence نشان میدهد با وجود افزایش هزینههای اکتشافی، تعداد و اندازه اکتشافات عمده مس همچنان از دهههای گذشته کمتر است.
محاسبات U.S. Global Investors تصویری روشن از این تغییر ارائه میدهد. طبق این محاسبات که از تقسیم بودجه اکتشاف بر حجم مس کشفشده در هر دوره به دست آمده است، یافتن هر تن مس در دهه ۱۹۹۰ حدود ۸ دلار هزینه داشت. این رقم در دهه ۲۰۰۰ به ۲۱ دلار و در دهه ۲۰۱۰ به ۱۶۰ دلار رسید. در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، هزینه محاسبهشده برای هر تن مس کشفشده به ۱۸۸۹ دلار افزایش یافت؛ یعنی حدود ۲۲۵ برابر دهه ۱۹۹۰.
«هزینه اکتشاف بهازای هر تن مس کشفشده، به تفکیک دهه»
پشت این اختلاف بزرگ، دو عدد قابلتوجه قرار دارد. صنعت معدن در دهه ۱۹۹۰ با صرف حدود ۶ میلیارد دلار، ذخایری حاوی نزدیک به ۷۱۴٫۸ میلیون تن مس کشف کرد. اما از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، با وجود هزینهکرد حدود ۱۶٫۴ میلیارد دلار، تنها ۸٫۷ میلیون تن مس در اکتشافات عمده جدید شناسایی شد. بنابراین مسئله فقط افزایش هزینه حفاری نیست؛ حجم نتیجهای که از این سرمایهگذاری به دست آمده نیز بهشدت کاهش یافته است.
S&P Global در پایگاه داده خود ۲۶۳ اکتشاف عمده مس را در فاصله سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۵ ثبت کرده که در مجموع حدود ۱٫۴ میلیارد تن مس دارند. بیش از نیمی از این میزان، یعنی ۷۱۴٫۸ میلیون تن، فقط در دهه ۱۹۹۰ کشف شده است. در مقابل، مجموع اکتشافات ۲۶ سال پس از آن به حدود ۶۸۷ میلیون تن میرسد. به عبارت سادهتر، صنعت معدن از ابتدای سال ۲۰۰۰ تاکنون، با وجود پیشرفت فناوری و افزایش بودجهها، هنوز نتوانسته به اندازه دهه ۱۹۹۰ مس جدید کشف کند.
بخشی از این عقبماندگی به دشوارتر شدن شرایط زمینشناختی مربوط است. بسیاری از ذخایر بزرگ، پرعیار و نزدیک به سطح زمین پیشتر کشف شدهاند و شرکتها اکنون باید در عمق بیشتر و مناطق پیچیدهتر حفاری کنند. متوسط عمق حفاریهای اکتشافی مس از سال ۲۰۱۰ حدود ۵۰ درصد افزایش یافته و به نزدیک ۶۰۰ متر رسیده است. کاهش عیار سنگ معدن، افزایش هزینه تجهیزات و نیروی انسانی و طولانیشدن فرایند دریافت مجوز نیز اکتشاف را گرانتر کردهاند.
اما زمینشناسی تمام ماجرا نیست. شرکتهای معدنی در سالهای اخیر بخش بیشتری از بودجه خود را به توسعه ذخایر شناختهشده در اطراف معادن فعال اختصاص دادهاند؛ زیرا در این مناطق، زیرساخت، اطلاعات زمینشناختی و مسیرهای اداری از قبل وجود دارد و ریسک سرمایهگذاری کمتر است. در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۳ درصد بودجه جهانی اکتشاف مس به برنامههای داخل یا اطراف معادن موجود اختصاص یافت، در حالی که اکتشاف در مناطق دستنخورده تنها ۲۵ درصد از بودجه را به خود اختصاص داد.
از نگاه ما، نمودار افزایش هزینه کشف مس فقط درباره کمیابتر یا عمیقتر شدن ذخایر نیست؛ این نمودار نتیجه یک انتخاب اقتصادی را نیز نشان میدهد. وقتی سرمایهگذاران بهجای جستوجوی پرریسک برای یافتن ذخایر تازه، گسترش معادن موجود را ترجیح میدهند، در کوتاهمدت هزینه و خطر کمتری میپذیرند؛ اما در بلندمدت، ذخایر جدید کمتری وارد مسیر توسعه میشود. این محافظهکاری میتواند شکاف میان عرضه و تقاضای آینده مس را عمیقتر کند.
البته رقم ۱۸۸۹ دلار را نباید با هزینه استخراج یا تولید یک تن مس اشتباه گرفت. این عدد از تقسیم کل بودجه اکتشاف بر حجم مس شناساییشده در اکتشافات عمده همان دوره به دست آمده است. S&P Global نیز تنها ذخایری را در فهرست اکتشافات عمده قرار میدهد که دستکم ۵۰۰ هزار تن مس در منابع، ذخایر و تولید گذشته خود داشته باشند. به همین دلیل، این شاخص بیش از آنکه هزینه مستقیم یک پروژه را نشان دهد، معیاری برای سنجش بازده کلی سرمایهگذاریهای اکتشافی است.
در مقایسه دورهها باید محدودیت زمانی نمودار را نیز در نظر گرفت. ستون آخر فقط شش سال، یعنی از ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، را پوشش میدهد و ممکن است برخی اکتشافات این دوره هنوز ارزیابی نشده یا برآورد رسمی منابع آنها منتشر نشده باشد. با این همه، فاصله ارقام آنقدر زیاد است که نمیتوان روند اصلی را نادیده گرفت: کشف ذخایر بزرگ جدید مس، نسبت به سه دهه قبل، دشوارتر، گرانتر و کمبازدهتر شده است.
این روند برای آینده بازار مس اهمیت زیادی دارد. S&P Global پیشبینی میکند تقاضای سالانه این فلز از حدود ۲۸ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ به ۴۲ میلیون تن در سال ۲۰۴۰ برسد. در همین حال، فاصله متوسط میان کشف یک ذخیره و آغاز تولید آن حدود ۱۷٫۵ سال است. بنابراین ذخیرهای که امروز کشف شود، شاید تا دهه ۲۰۴۰ وارد چرخه تولید نشود. اگر سرمایهگذاری در اکتشافات تازه از اکنون افزایش نیابد، تأمین مس موردنیاز شبکههای برق، انرژیهای پاک، خودروهای برقی و مراکز داده در سالهای آینده با فشار بیشتری روبهرو خواهد شد.
منابع نمودار و گزارش: S&P Global Market Intelligence و U.S. Global Investors
تهیهشده توسط تیم رسانهای سپهران کابل فیدار؛
استفاده از مطالب با ذکر منبع مجاز است.